گنجلرین شنبه مطالعهسی اوچون

 

کرد سیاسی مهاجرلرینین باکی و مسکو مرکزلری آراسیندا اختلافلار.

مؤلف: جمیل حسنلی

چئویرن: علی قبادیانی

آذربایجان دموکرات فرقهسینین مرکزی کمیتهسی‌نین اوچونجو کونفرانسیندا آذربایجان دموکراتلاری ایله کردستان دموکرات پارتیاسی (کردستان دموکرات پارتیسی) آراسیندا بیر سیرا اختلافلار میدانا چیخدی. کرد دموکرا تلارینین باشچیسی رحیم قاضی ۱۹۶۰ نجی ایلین مارس آیینین ۶ دا کونفرانسین ایشیندن و غلام یحیی دانشیانین حرکتلریندن، کونفرانسدا اؤزونون و کردلرین تحقیر ائدیلمهسیندن آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیتهسینه ۹ صفحهلیک شکایت گؤندردی. او، یازیردی: کونفرانسدا منیم علیهیمه چیخیش ائدن یولداشلارین بعضیلری یالنیز منی دگیل، منیم هلاک اولموش قارداشیمی و عمومیتله کرد خلقینین شرفینی تحقیر ائتدیلر. بو چیخیشلار ملّتچیلیک کاراکتری داشیییر و هئچ وجهله بیزیم واحد پارتیا یاراتماق، ایرانین بوتون دموکراتیک قوه‌‌لرینین فعالیّت بیرلیگینی محکملندیرمک کیمی گوندهلیک شعارلاریمیزا اویغون گلمیر. مثلاً، یولداش اصلانی دئدی: آذربایجانلیلارا حمایه گره‌ک دگیل، بیز اؤزوموز اؤزوموزو اداره ائده بیلهریک...قاضی کیمدیر؟ عمومیتله کردستاندا هئچ کیم اونون فامیلیاسینی تانیمیر... یولداش چشمآذر دئدی: قاضی فئودال عائلهسیندن چیخیب، اوندان نئجه خادم اولا بیلر...؟ بو سؤزلری ائشیدن یولداش دانشیان سوسدو، ایرانین مترقّی قوّه‌‌لرینین بیرلیگینی تأمین ائتمگه جهد ائدن یولداش سوسدو. رحیم قاضی هله آذربایجان دموکرات فرقهسی‌‌نین ایکینجی کونفرانسینداکی چیخیشیندا کرد کادرلاریندان ثمرهلی استفاده ائدیلمهمهسیندن ناراضیلیق ائتمیشدی و اقتصاد علملری نامزدی، آذربایجان قزئتینین رداکتورونون معاونی علی گلاویژی نظرده توتاراق بیلدیرمیشدی کی، آذربایجان سووئت سوسیالیست رسپوبلیکاسی علم‌لر آکادمیاسی‌نین اقتصادیات بؤلمه‌‌سینده بیر اقتصاد علملری نامزدینی صابرین هوپهوپنامه کتابی حقّینده ایش یازماغا مجبور ائدیرلر.

آذربایجان دموکرات فرقهسینین مرکزی کمیتهسیرهبرلیگی ایله یاناشی آذربایجانداکی کرد دموکراتیک پارتیاسی‌‌نین مسکو شهریندهکی کرد لیدری ملا مصطفی بارزانی ایله مناسبتی ده یاخشی دگیلدی و بارزانی دفعه‌‌لرله باکیداکی کرد دموکراتلارینین باشچیسی کیمی رحیم سیف قاضینین آذربایجان حاکمیّتینین الینده بیر واسطه اولدوغو بارهده سووئت رهبرلیگینه شکایتلر یازمیشدی. ملا مصطفینین مسکو شهرینده اوخویان قوهومو مصطفی سلماسی هله ۱۹۵۵ نجی ایلده باکیدا اولان کرد مهاجرلری حسامی حسن گرمیانی رحمانا یازدیغی مکتوبدااونلاری رحیم قاضی علیهینه امضا توپلاییب مسکو شهرینه گؤندرمگه تشویق ائدیردی. او، یازیردی: بیز اونوتمامالی‌ییق کی، قارشیمیزدا بؤیوک وظیفه دایانیر، باکیدا بؤیوک تأثیرلری اولان رحیمی (رحیم قاضی - ج. ح.) و گلاویژی (علی گلاویژ - ج.ح.) محو ائتمک وظیفهسی بورادا رحیمین و علینین اوّلکی نفوذو قالماییب. دایی (ملا مصطفی بارزانی - ج.ح.) دئدیگی کیمی اونلاری بوردا آدام یئرینه قویمورلار. لاکن بیز ساکتلشمهمهلیییک، دشمنی ضعیف بیلیب اؤزوموزو اؤیمهمهلیییک. نئجه دئییللر باشی ازیلمهدن ایلان اؤلو ساییلمیر. ایندی اوغور قازانماق اوچون بیز بیر جرگهده مبارزه آپارماغا جهد گؤسترمهلیییک و امکان وئرمهمهلیییک دشمنبیزه قارشی بیر جبههده بیرلشسین. مثلاً، تصور ائدین اگر بیزیم مراجعتیمیزده اوچ امضانین یئرینه بئش امضا اولسا، اونون اهمیتی و قیمتی ۵۰۰ فایز آرتیق اولار بو مسألهده من ده سیزه کؤمک ائد‌ه‌جه‌گم، بو ایش اوچون فایدالی اولا بیلهجک ساخته مکتوبلار حاضرلایاجاغام. اصلینده، ملا مصطفی اؤزو ده بو ایشده ماراقلی ایدی و سووئت اتفاقیندا اولان کرد مهاجرلرینین یگانه تمثیلچیسی اولماق، آذربایجانداکی کرد دموکرات پارتیاسینی اؤزونه تابع ائتمک اوچون بوتون واسطه‌‌لردن استفاده ائدیردی. هله، ۱۹۵۴ نجو ایلده سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیتهسی یانیندا عالی پارتیا مکتبینده دینلهییجی اولارکن او، سووئت پارتیا رهبرلیگی ایله گؤروش ایستهمیشدی و دسامبرین ۱۳ ده مرکزی کمیته‌نین خارجی علاقه‌‌لر شعبهسی‌‌نین امکداشی ف. وولوشین اونونلا گؤروشموشدو. صحبت زمانی بارزانی تأکیدله خواهش ائتمیشدی کی، یاخین گونلرده ایران آذربایجانی دموکرات پارتیاسی‌‌نین صدر معاونی تعیین ائدیلمیش رحیم قاضی حقّینده اونا معلوم اولان معلوماتلاری سووئت یولداشلارین نظرینه چاتدیرسین.ملا مصطفی بیلدیردی کی، رحیم قاضی بو وظیفهیه تعیین ائدیلدیکدن سونرا باکیداکی کرد مهاجرلری سلماسی، رحمان گرمیانی، عزیز شامزانی و حسن حسامیدن مکتوب آلیب. اونلار تصدیق ائدیرلر کی، ایران آذربایجانی و کردستاندا دموکراتیک رژیملرین دارماداغین ائدیلمهسی حقّینده ۱۹۴۷ نجی ایلده باکیدا معلومات آلاندا، همین وقت بو کرد یولداشلارلا بیرلیکده باکیدا حربی مکتبده اوخویان رحیم قاضی اؤز یولداشلارین توپلاییب و دئییب کی، ردّ اولسون سووئت اتفاقی. یاشاسین قوام السلطنه.اونلارین معلوماتینا گؤره ائله همین گون او، باکیدا ایران کونسوللوغونا گئدیب و اونا ایرانا قاییتماغا ویزا وئریلمهسینی خواهش ائدیب، اؤز یولداشلارینی دا بونا تحریک ائدیب. بارزانی ایله صحبتی بارهده مرکزی کمیته‌نین خارجی علاقه‌‌لر شعبهسینه معلومات حاضرلایان وولوشین یازیردی: بارزانییه مکتوب یازان کردلر و عینی زماندا بارزانی اؤزو حساب ائدیر کی، رحیم قاضینین تعیناتی آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیتهسی‌نین بو آدامین اصل سیماسینی بیلمهمهسیندن ایرهلی گلیر. بارزانی گمان ائدیر کی، رحیم قاضی بو وظیفهیه آذربایجان سووئت سوسیالیست رسپوبلیکاسی عالی سووئتی ریاست هیآتینین صدری میرزا ابراهیموف طرفیندن ایرهلی سورولوب. اونون معلوماتینا گؤره رحیم قاضینین عمیسی محمد قاضی ۱۹۴۶ - ۱۹۴۷ نجی ایللرده میرزا ابراهیموفا قیمتلی هدیه‌‌لر وئریب. ف. وولوشینین مصطفی بارزانی ایله صحبتینین مضمونونو سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیتهسی‌نین خارجی کمونیست پارتیالارلا علاقه‌‌لر شعبهسی‌‌نین مدیرینین معاونی ای. وینوقرادفو بیر گون سونرا آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیتهسی‌نین بیرینجی کاتبی امام مصطفییئفه گؤندرمیشدی و قاضی محمدین گویا میرزا ابراهیموفا قیمتلی هدیه وئرمهسینی آراشدیرماق اوچون مسکو شهریندن باکییا کمسیون گلمیشدی. لاکن یوخلامالار بارزانینین گمانلارینی تصدیق ائتمهمیشدی.

ملا مصطفی بارزانی آذربایجان رهبرلیگینه و سووئت آذربایجانیندا مهاجرت حیاتی کئچیرهن آزسایلی کرد مهاجرلرینه قارشی بئله مناسبتی داها چوخ مسکو شهریندن قایناقلانیردی. هله ۱۹۴۶ نجی ایلین دسامبریندا آذربایجان دموکرا تلاری ایله یاناشی بارزانی باشچیلیق ائتدیگی۲ مین نفر کرد آتلیسی جلفا منطقهسیندن سووئت آذربایجانینا کئچهنده سووئت سوسیالیست رسپوبلیکاسیی دولت تهلکهسیزلیک ناظری ویکتور آباکوموفون گؤستریشی ایله اونلار نخجوانین یئرلی اهالیسیندن تجرید ائدیلدیلر. همین وقت سووئت اتفاقی تلقراف آژانسینین مخبری آدی آلتیندا سووئت سوسیالیست رسپوبلیکاسینه گلن آذربایجان دموکرا تلاری و کرد حربی دسته‌‌لرینی مشایعت ائدن دولت تهلکهسیزلیگی ناظرلیگینین خارجی کشفیات و دیوئرسیا ادارهسی‌‌نین رئیسی ژنرال پاوئل سوداپلاتوفا آباکوموفدان تاپشیریق گلدی کی، بارزانی ایله دانیشیقلارا گیرسین و اونا سیاسی سیغیناجاق وعد ائتسین، اونون دسته‌‌لرینین اؤزبکستاندا مسکونلاشدیریلاجاغین بیلدیرسین. عینی زماندا سووئت رهبرلیگینین آدیندان بارزانییه بیلدیریلدی کی، او، و اونون ضابطلرینین بیر حصّهسی سووئت سوسیالیست رسپوبلیکاسیی‌نین حربی مکتب‌‌لرینده و آکادمیلرینده خصوصی تعلیملر کئچه بیلر. پاوئل سوداپلاتوف اؤز خاطره‌‌‌لرینده یازیر: آباکوموف منه بارزانی ایله اولان صحبتی، خصوصی ایله استالینین کرد ضابطلرینه بیزیم نظامی تحصیل مؤسسه‌‌‌لرینده حاضرلیق کئچمه‌‌لرینه راضیلیق وئرمهسینی آذربایجان کمونیست پارتیاسی‌‌نین رهبری باقروفا دئمهیی قدغن ائتدی. مسأله بوندا ایدی کی، باقروف بارزانیدن و اونون آداملاریندان ایران آذربایجانیندا ثابتلیگی پوزماق اوچون استفاده ائتمه‌گه جهد گؤستریردی. لاکن مسکو حساب ائدیردی کی، بارزانی عراقدا انگلیسپرست رئژیمین دئوریلمه‌‌سینده داها مهم رول اوینایا بیلر. و بوندان علاوه، خصوصی ایله مهم اولانی، کردلرین کمکی ایله یاخین شرق و آرالیق دنیزینده (مدیترانه‌ده) بوتون انگلیس - آمریکا نظامی قروپلاشمالارینین نفت محصوللاری ایله تأمین ائدیلمه‌‌سینده مستثنا اهمیته مالک اولان عراقداکی (موصل) نفت معدنلرینی اوزون مدّته سیرادان چیخارا بیلردیک. بارزانی باکیدا آذربایجان دموکرات فرقهسینه سیغینمیش کرد آزلیغینی و اونلاری حمایه ائدن یئرلی رهبرلیگی تهدید ائتمهسی، پرسپکتیوده یاخین شرقده ثابتلیگین پوزولما پروسهسینده موسکووین ملا مصطفییا یوکسک اعتمادی ایله باغلی ایدی. ۱۹۵۷ نجی ایلدن باشلایاراق دولت تهلکهسیزلیک کرد ملّی تشکیلاتلاری و کرد طایفهلاری ایچری‌‌سینده ایرانا مقاومت گؤسترمک مقصدی ایله آرتیق حاضرلیق ایشلرینه باشلامیشدی.

آذربایجان دموکرات فرقهسی صدرینین معاونی اولان رحیم ابوالحسن اوغلو سیف قاضی ۱۹۲۶ نجی ایلده مهاباددا روحانی تورپاق صاحبکاری عائله‌‌سینده دوغولموشدو. اونون دئبوکری کرد قبیلهسیندن اولان آتاسی ابوالحسن مهابادین قاضیسی و اهالی ایچری‌‌سینده گنیش نفوذو اولان تورپاق صاحبکاری ایدی. رحیم قاضینین آناسی وجیهه سیف قاضی آذربایجانلی ایدی. او، اوّلجه مهاباددا ۳ ایللیک مکتبده اوخوموش، ۱۹۳۵ - ۱۹۴۱ نجی ایللرده اورتا مکتبده اوخوموشدو. ۱۹۴۱ نجی ایلده سووئت اوردوسو ایرانا گیردیدن سونرا رحیم قاضی عمیسی اوغلو قاضی محمدین ۱۹۴۳ نجو ایلده یاراتدیغی کومله ژیینه کردستان پارتیاسینا عضو اولموشدو. ۱۹۴۵ نجی ایلده محمد قاضی، صدر قاضی و رحیم قاضی‌نین بؤیوک قارداشی محمدحسین قاضی طرفیندن کردستان دموکرات پارتیاسی یارادیلاندا رحیم قاضی ده همین پارتیانین عضوو اولموشدو. ۱۹۴۶ نجی ایلین اوّل‌‌لرینده کردستان ملّی حکومتی یارادیلاندا رحیم قاضی کردستان خلق اوردوسوندا خدمت ائتمیش و ۱۹۴۶ نجی ایلین آوریلینده تحصیل آلماق اوچون باکی نظامی مکتبینه گؤندریلمیشدی. مهاباد رسپوبلیکاسی قورولدوقدان سونرا کرد باشچیلاری مختلف واسطه‌‌لرله رضائیه (اورمیه)، خوی، شاپور، میاندوابین آذربایجانلی اهالیسی آراسیندا تبلیغات آپاریب اونلاری کرد رسپوبلیکاسینا بیرلشمگه تشویق ائدیردیلر و بئله تبلیغات آپاریردیلار کی، اگر بو شهرلرین آذربایجانلی اهالیسی کردلر طرفینه کئچسه‌‌لر اونلار وئرگیدن (مالیات) و نظامی مکلفیتدن آزاد اولوناجاقلار. بیر سیرا کرد باشچیلاری - عمر خان، نوری بگ، قوتاز بگ و باشقالاری ایران آذربایجانی ملّی حکومتینی تانیمادیقلارین و سووئت اوردوسو چیخدیقدان سونرا سلاح گوجونه رضائیه (اورمیه)، خوی، شاپور و ماکونو کرد مختاریتین ترکیبینه قاتاجاقلارین آچیق افاده ائدیردیلر. بو مقصدله اونلار ۱۹۴۶ نجی ایلین آوریل آییندا بو شهرلری محاصرهیه آلمیشدیلار و یالنیز آذربایجان ملّی حکومتینین قطعیتی، سووئت حربی حصّه‌‌لرینین مداخلهسیندن سونرا کرد سلاحلی دسته‌‌لری مهاباد حدودلارینا چکیلیب گئتمیشدی. کرد مهاباد رسپوبلیکاسی‌‌نین سقوطوندان سونرا رحیم قاضی باکیدا قالمیش اوّلجه آذربایجان دولت اونیوئرسیته‌سینین تاریخ فاکولتهسینه داخل اولموش، سونرا ایسه پارتیا مکتبینه گؤندریلمیشدی. ۱۹۵۱ نجی ایلده اونیورسیته‌نین آسپیرانتوراسینا داخل اولاراق کردستان دموکرات پارتیاسی ایران کردستانی ملّی آزادلیق حرکاتینین رهبری و تشکیلاتچیسیدیر (۱۹۴۵ - ۱۹۴۶) موضوسوندا نامزدلیک تئزینی مدافعه ائتمیشدی. او، ۱۹۴۷ - ۱۹۵۳ نجو ایللرده آذربایجان دموکرات پارتیاسی‌‌نین کرد بؤلمهسی‌نین رداکتورو و مدیری، عینی زماندا کردستان قزئتینین رداکتورو ایشلهمیشدی. مهاباد رسپوبلیکاسی‌‌نین مغلوبیتیندن سونرا ۱۹۴۷ نجی ایلده رسپوبلیکانین باشچیسی قاضی محمد، رحیم قاضی‌نین قارداشلاری مهاباددان ایران مجلسی‌‌نین عضوو صدر قاضی و کردستان ملّی حکومتینین حربی ناظری محمدحسین سیف قاضی اعدام ائدیلمیشدیلر. هله بو حادثهدن اؤنجه ایران حکومتی باکیداکی کونسوللوغو واسطهسی ایله رحیم قاضینی ایرانا آپارماغا جهد گؤسترمیشدی، شخصاً باش ناظر قوام السلطنهدن اونا ایرانا قاییتماق اوچون دعوت گلمیشدی. لاکن آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیتهسی اونون ایرانا قاییتماسین مصلحت بیلمه‌میشدی. اونون مهاباددا کیچیک قارداشی عبدالله، حیات یولداشی گوهرتاژ، اوغلو حسن و باجیسی قالمیشدی. ۱۹۴۸ نجی ایلدن عائله عضولری ایله علاقهسی کسیلمیشدی. رحیم سیف قاضی اوزون مدت آذربایجان دموکرات فرقه‌سی‌نین ترکیبینده